Italiyaning yaşirin arab merosi
Italiya mazali taomlari, boy tarixi va ajoyib sanʼati bilan maşhur. Unda dunyodagi boşqa har qanday mamlakatdan köra köproq Butunjahon merosi obyektlari bor, xayoliy manzaralari, sehrli sohillari va maftunkor toğlari orasida bebaho qadimiy yodgorliklar joylaşgan. Xristianlik tayançi va katolik çerkovining markazi bölgani uçun Italiyadagi islom taʼsiri birdaniga körinmasligi mumkin, lekin qayerga qaraşni bilsangiz, islom xazinalariga töla ğorga duç kelasiz. Italiyaning musulmon dunyosiga nisbatan geosiyosiy joylaşuvi tufayli islom bilan aloqasi bölmagan Italiyani tasavvur qiliş imkonsiz.
Rim
Arablarning Rimni zabt etişga urinişlari
Rim Rim imperiyasining gullab-yaşnagan markazi va ajoyib merosga ega Italiya poytaxti sifatida esda qolgan. Biroq örta asrlarda Rim oğir beqarorlik davrlarini boşidan keçirdi: qulaganidan keyingi asrlar yangi raqib kuçlarning hujumlari bilan ötdi. Vestgotlar, vandallar va hunlar Rimga hujum qilib, bir paytlar dunyo markazi bölgan şaharni nihoyasiga yetkazdi.
Rim imperiyasi unutilib ketar ekan, Şarq imperiyalari kuçayib bordi. Xulafoi Roşidin (Payğambar Muhammad (s.a.v.) vafotidan keyingi islom davlatining dastlabki tört xalifasi) 7 va 8-asrlarda ilgari Rim imperiyasining qimmatli mulklari bölgan Şom va Misrni zabt etgan edi. 846 yilda Abbosiylar xalifaligiga tobe bölgan, hozirgi Tunis va Jazoir hududida joylaşgan Şimoliy Afrika sulolasi Ağlabiylar Italiyaning qoq markaziga kirib boriş imkoniyatini kördi. Ağlabiylar Sitsiliyani zabt etişni 827 yilda Al-Andalus musulmonlari yuborgan flot yordamida boşlagan edi. Rimga 846 va 849 yillarda ikki marta hujum qilingani qayd etilgan. Musulmon qöşinlari port şahri Ostiaga tuşib, Rim qöşinlarini yengdi, söng qadimgi Rimning Tibr daryosiga parallel ötgan muhim yöli Via Ostiense böylab Rim şahriga kirdi va u yerda Eski Avliyo Pyotr bazilikasidan qimmatbaho xazinalarni talon-taroj qildi; hozir uning örnida Vatikandagi Avliyo Pyotr bazilikasi turibdi. 849 yilda Ostia yaqinida maşhur dengiz jangi bölib ötdi: musulmon kemalari yöq qilindi, köp kişi asirga olindi va bu Ağlabiylarning Rimni egallaş niyatiga çek qöydi.
Rim masjidi
Zamonaviy Rim masjidi bir vaqtda 12 000 namozxonni siğdira oladi. Masjid Afğoniston va Saudiya Arabistoni qirollik oilalarining qöşma loyihasi bölib, faqat 1994 yilda qurib bitkazilgan. Masjid dinlararo totuvlik namunasi: uni Rim Papasi duo qilgan, unda esa asrlar davomida islom meʼmorçiligida saqlanib qolgan Rim quriliş uslubi unsurlari ham aks etgan. Masjid majmuasida kutubxona va öquv xonalari bor, u taʼlimni rağbatlantiradi. Katta auditoriya va konferensiya markazi körgazmalar ötkaziş hamda dindorlar va mehmonlar bilan madaniy almaşuvga imkon beradi.
Batafsil maʼlumot va ilhom uçun alohida maqolamizni öqing: Rim: abadiy şahar.
Adriatika dengizi
Lucera
Lucera Italiyaning Adriatika sohilidagi Foggia provinsiyasida joylaşgan bölib, Italiyadagi islom merosini izlayotganlar uçun juda qiziqarli joy. 11-asrda 75 yil davomida Lucerada taxminan 20 000 dan 60 000 gaça sitsiliyalik musulmon yaşagan. Bu davrda musulmon jamoasi gullab-yaşnagan, uning madaniy qiyofasini Şom arablari, Şimoliy Afrika amaziğlari va forslar taşkil etgan. Musulmonlar Italiyada yaşasalar-da, mustaqil huquqlarga ega bölgan va öz islom şariatiga amal qilgan. Ular madrasalarda islomiy taʼlim ham bera olgan. Lucera sobori, yaʼni Santa Maria della Vittoria örnida bir paytlar Luceraning markaziy masjidi va musulmonlar markazi joylaşgan.
1300 yilda Neapollik Karl II Lucera musulmon jamoasini qörqitib, tarqatib yuborişga qaratilgan hujum boşladi. Köp musulmonlar qullik kişanlarini tatidi yoki majburan surgun qilindi. Omadi kelgan ozçilik qoçib, hozirgi Albaniyadan boşpana topdi. Bu Italiyadagi yirik örta asr musulmon aholisining nihoyasi böldi.
Bari
Bari şahrining Italiya çekkasidagi joylaşuvi uni örta asrlarda juda muhim joyga aylantirgan. Asosan Şarq bilan savdo uçun muhim savdo markazi bölgan Barida qul bozori ham bölgan: u Şarqiy Yevropadagi slavyan qullarini Örta yer dengizi atrofidagi musulmon davlatlariga jönatiş nuqtasi edi. Qul savdosi butun Örta yer va Adriatika dengizlarida keng tarqalgan edi. Bu savdo va mintaqani içdan biliş 9-asrdagi Şimoliy Afrika sulolasiga Barini oson zabt etiş imkonini berdi. Sahroi Kabirdan janubdagi afrikaliklar va amaziğlardan iborat Ağlabiylar 847 yilda amirlik tuzib, Bari amirligi deb atalgan, bor-yöği 24 yil yaşagan islom davlatiga asos soldi.
Amirlik Abbosiylar xalifasi tomonidan tan olinişga, monastir solnomalarida qayd etilganidek, xristian qöşnilari bilan aloqa örnatişga va Quddusga ketayotgan ziyoratçilarga avf berişga ulgurdi. Italiyada islom izlarini yöq qilişga urinişlar tufayli bugun Bari amirligidan köp narsa qolmagan, ammo Gravina di Puglia va Bari sobori kabi joylar qiziqarli, çunki ular Bari amirligi davriga oid va vaqt sinovidan ötgan.
Şuni ham taʼkidlaş joizki, Taranto (Puglia) va Amantea (Calabria) ham 9-asrda Italiyadagi vaqtinçalik musulmon hududlari bölgan, ammo Yevropada islom atrofidagi siyosiy muhit tufayli arxeologik va yozma dalillarni topiş tobora qiyinlaşmoqda.
Venetsiya
Venetsiya Italiya Uyğoniş davrining eng boy şaharlaridan biri edi. Joylaşuvi va Konstantinopol, Misr hamda Muqaddas zamin bilan aloqalari uni savdo markaziga aylantirdi. Venetsiya savdo va dengiz taşuviga tayangani uçun pul va boylik diniy va madaniy farqlardan ustun turardi. Venetsiya iqtisodiyoti dengiz savdosidagi tajribasi va Şarqdan keladigan turli resurslar savdosi hisobiga östi. Örta asrlarning qora oltini hisoblangan qora murç Venetsiyani boyitdi: u Hindistondan Misrga keltirilgan, söng Iskandariya bozorlaridan Venetsiya orqali butun Yevropaga sotilgan.
Venetsiya şişasozligi, ayniqsa Murano oroli da, yaxşi maʼlum, biroq Venetsiyada şişa işlaş tarixi savdogarlar Suriya va Misrdan hunarmandçilik sirlarini örganişidan boşlangan. Venetsiya şişasining öziga xos sifati uçun işlatiladigan kul asli Misrdan keltirilgan.
Avliyo Mark bazilikasi Venetsiyadagi eng köp taşrif buyuriladigan soborlardan biri bölib, Xuşxabarçi Avliyo Markka bağişlangan. Zarhal relyef bezaklari va mozaikalarning ajoyib manzarasi orasida mehmonlar Avliyo Mark qoldiqlarining Misrning Iskandariya şahridan öğirlab ketilişi tasvirlangan mozaikani körişi mumkin. Rivoyat qilinişiça, ikki venetsiyalik savdogar uning qoldiqlarini öğirlab, musulmon soqçilarning sinçkov tekşiruvidan qutuliş uçun ularni çöçqa göşti va karam barglari solingan boçkaga yaşirgan.
Janubiy Italiya
Neapol
Neapol toş yotqizilgan köçalari bilan göyo vaqt kapsulasiga öxşaydi, bu yerda Vezuviy toği, Pompey va neapolitan pitssasi bor. Bu yerda 15-asrda Usmonli taxtiga daʼvogar bölgan Jem Sulton ham yaşagan. U musulmon bölsa-da, Rim Papasi uni qöllab-quvvatlagan va u oilasi bilan Neapol qirolligiga qoçgan; 1492 yilda Papa uning erkak avlodlariga Principe de Sayd unvonini bergan. Uning oilasi Neapolda 17-asrgaça yaşagan.
Jem Sulton Usmonli hukmdori Boyazid II va Papa Innokentiy VIII örtasidagi yirik diniy mojaroda siyosiy qurolga aylangan. Jemni hibsda saqlaş evaziga Sulton Boyazid Örta yer dengizi böylab kengayişi doirasida Rodos, Rim yoki Venetsiyaga hujum qilmaslikka vaʼda bergan. Bu ikki tomon uçun ham foydali edi: usmonlilar Yevropa kuçlari qöllab-quvvatlaydigan raqib haqida qayğurmasa ham bölardi, Italiya esa sohillariga hujumlardan xavfsiz edi.
Sitsiliya
Amirlik davri Sitsiliya da 831 yilda boşlanib, 1061 yilgaça davom etgan. 902 yilgaça butun orol mustahkam musulmon hududi edi. Sitsiliyada qişloq xöjaligi eksportga yönaltirilgan holda rivojlangan, şaharlarda esa hunarmandçilik gullab-yaşnagan. Sitsiliyaliklar musulmonlar orasida zimmiylar (himoya ostidagi aholi) sifatida yaşagan, bu bugun biz biladigan Sitsiliyadan butunlay boşqaça orol edi. Öşa davr siyosati tufayli xristian guruhlari köpinça sitsiliyalik musulmonlar bilan ittifoq izlagan. Sitsiliya aholisi moriskolar, andaluslar, arablar va sitsiliyaliklar aralaşmasidan iborat bölgan.
Sitsiliya haqida alohida maqolamizdan köproq bilib oling: Sitsiliya: Örta yer dengizi gözalligi va islom merosi.
Palermo, Italiyaning arab şahri
Palermo Sitsiliya amirligining poytaxtiga aylangan va uluğvorligi böyiça deyarli Kordova va Qohira bilan bellaşadigan darajaga yetgan. Palermo islom merosiga boy. Masalan, Palazzo dei Normanni (hozir Sitsiliya mintaqaviy assambleyasining rasmiy qarorgohi) örnida dastlab amir saroyi bölgan. Palermo sobori qisqa muddat masjid bölib xizmat qilgan, buni asl bazilikadagi birinçi ustun tasdiqlaydi. Gumbazlari, arabça minoraçalari, soxta ravoqlari va kub şakllari bilan San Cataldo çerkovi arab-norman meʼmorçiligining eng yaxşi namunalaridan biri.
Palermodagi UNESKO röyxatiga kiritilgan Zisa qalʼasi 12-asrda qirol Vilgelm I uçun mavr hunarmandlari tomonidan qurilgan. Mavr uslubida loyihalangan qalʼa norman qirollari uçun yozgi qarorgoh va yirik Genoardo ov boği ning bir qismi sifatida qurilgan. “Zisa” nomi arabça Al-Azīz atamasidan kelib çiqqan, u “aziz” yoki “ajoyib” degan maʼnoni beradi. Tom maʼnoda “Yerdagi jannat” degan “Genoardo” nomi ham arabça Jannat al Ardh iborasidan olingan. Yillar davomida köplab italyança qöşimçalar kiritilgan, ammo xonalarda hamon islom sanʼati va uslublari saqlanib qolgan: bu islom va Italiya taʼsirlari yonma-yon yaşab, boy meros yarata olişini körsatadi.
Palermodagi Norman saroyining ibodatxonasi Cappella Palatina arab-norman yodgorliklari qatoriga kiradi va unda Vizantiya, norman va Fotimiylar ilhomlari uyğunlaşgan. Musulmon bezaklariga xos törtta sakkiz qirrali yulduzdan iborat guruhlar şiftda xristian xoçini hosil qiladigan qilib joylaştirilgan; muqarnaslar (islom meʼmorçiligidagi bezakli gumbazsimon şift) Fotimiylarning Forsdan olgan yangiliklari edi; gumbazli apsidalar esa örta Vizantiya sanʼatining aksidir. Bu ilohiy makon Örta yer dengizi va Osiyoning köplab madaniyatlari qorişmasini mujassam etgan.
La Cubba arab-norman uslubidagi yana bir saroy. Deyarli kub şaklidagi bu bino oymakorligi va simmetriyasida Fotimiylar meʼmorçiligi unsurlari va taʼsirini aks ettiradi. Qiziği şundaki, bino musulmonlar Sitsiliyadan quvilgan paytda qurdirilgan, bu siyosiy hokimiyat va madaniyatni qadrlaş örtasidagi çegara qanday xiralaşganini körsatadi.
Masalan, Palermo sobori, Martorana çerkovi va Admiral köprigi kabi diqqatga sazovor joylarda islom va Şarq taʼsirlari uyğunlaşib, Palermoning öziga xos jozibasini yaratadi.
Italiyadagi islomning nomoddiy izlari
Italiya Uyğonişi islom Uyğonişining farzandimi?
Islom Uyğonişi Italiya Uyğonişidan bir neçta asr oldin boşlangani uçun Italiya Uyğonişining kuçi va taʼsirini islomning ortidagi rolisiz baholab bölmaydi. Şuning uçun italyan rassomlari galereyalarini aylanib, Trevi favvorasi yonidan ötayotganingizda, körganlaringiz yevropaça bölsa ham, islom merosi heç qaçon uzoqda emasligini yodda tuting.
Italiya Uyğonişi Yevropa qiyofasini abadiy özgartirgan harakat edi. Sanʼat, falsafa, adabiyot, fan va texnikaning bu çöqqisi Yevropa davlatlarini örta asrlardan qayta tuğiliş va tiklaniş davriga olib çiqdi. Italiya Uyğonişi Yevropada modernizmning domino effektini boşlab berdi, uning haşamati va boyligini biz hamon his qilamiz.
Italiya Uyğonişining asosiy harakatlantiruvçi kuçi, bu madaniy harakatning barça sohalarini qamrab olgan gumanizm falsafiy ğoyasi edi. Gumanizm harakatning dvigateli kabi bölib, ellinistik tadqiqotlarga, yunon va rim tafakkuriga qiziqişni qayta uyğotdi va bu Yevropani tanazzuldan olib çiqişi kerak edi. Uyğoniş davri gumanizmini oddiy qilib hurmat va qadr-qimmat, öz hayotini tanlaş va boşqariş erkinligi huquqi deb taʼriflaş mumkin. Murakkabroq aytganda, u gözal yoziş sanʼati, notiqona xulq-atvor va daho çöqqilariga yetiş uçun qöl mahoratini öz içiga olgan. Italiyada Uyğoniş harakatini köp omillar, jumladan Venetsiyaning Şarq bilan savdo orqali topgan boyligi uyğotgan bölsa-da, kam eʼtibor beriladigan bir omil bor: islom tafakkurining nihoyatda katta ahamiyati. Islomning Yaqin Şarq, Fors va hatto Hindistondagi madaniyatlararo yoyilişi Italiyani şon-şuhratiga qaytarişda hal qiluvçi rol öynagan.
Islom va Italiya Uyğonişi örtasidagi öxşaşliklar
Islom Uyğonişi va uning ança maşhur italyan davomçisi örtasida köp öxşaşliklar bor.
Ikkalasi ham, avvalo, yunon-rim davri madaniy merosini davom ettirişga intilgan.
Ular xurofot va anʼanaviy qaraşlardan ixtiyoriy ravişda voz keçib, homiylik va davlat moliyalaşi tufayli imkon topgan bilim va fanlarni çuqur örganiş hamda sanʼatni tadqiq etişni afzal körgan, bularning barçasi jamiyat farovonligi va insoniyatga muhabbat uçun edi.
Ular madaniy kelib çiqişidan qatʼi nazar, qarindoşlik va birlik ğoyasini rivojlantira boşlagan; bu tuşunça Qurʼonda bot-bot uçraydi va uning markazida Ummat (arabça “jamoa”) turadi.
Ular ğoyalar, sanʼat va xulq-atvorni taqdim etişga katta eʼtibor qaratgan, estetika va gözallikka qiziqiş ortib borgan. Bu nafaqat badiiy ijod, meʼmorçilik va ğoyalarni yoyişda, balki xarakterni sayqallaş va olijanob fazilatli inson böliş yangiligida ham namoyon bölgan.
Matnlarning musulmon dunyosi orqali uzatilişi
12-asrda Sitsiliya musulmonlar tomonidan zabt etilgan bölib, yunon tilida sözlaşadigan köp sonli aholisi bilan tarjima markazi edi; bu aholi köpinça lotin va arab tillarini ham bilib, uç tilli bölgan. 13-asrga kelib Andalusiyada siyosiy beqarorlik kuçaygani sababli tarjima işlari Sitsiliyaga köçgan.
Abbosiylar imperiyasi davrida Bağdoddagi Bayt ul-Hikma olimlari yunon, fors va suryoniy matnlarni ommaviy ravişda tarjima qiliş bilan çeklanmay, ularni kengaytirib, falsafiy ğoyalarni kengroq muhokama qiliş uçun boşlanğiç nuqta sifatida foydalangan. Faqat zamonaviy ilmiy tadqiqotlar emas, barça fanlarni qamrab olgan arab ilmlari Abbosiylarning oltin davridagi taraqqiyotning markazida turgan. Al-Kindiy va Al-Mansur kabi faylasuflar falsafiy ğoyalarni asoslaş uçun yunon asarlaridan Qurʼon bilan birga foydalangan. Matnlarning bunday saqlanişi va tahlili lotin Ğarbiga Italiya Uyğoniş davriga kirişda ham katta yöl oçib bergan.
